Σελίδες

Τετάρτη 21 Ιανουαρίου 2015

Φως στο σχοίνισμα της γραφής


Της Αρχοντούλας Διαβάτη

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Ατζακά Φως της Φονιάς (εκδ. Άγρα).

Το Φως της Φονιάς (2013), το τέταρτο πεζογραφικό βιβλίο του Γιάννη Ατζακά, τρίτο μέρος της άτυπης αυτοβιογραφικής τριλογίας του, που άρχισε με τη νουβέλα Διπλωμένα φτερά (2007) και τον βραβευμένο Θολό βυθό (2008). Ακολούθησε βέβαια το Κάτω από τις οπλές, (2010), άλλης δομής και τεχνικής, εμβόλιμη στην τριλογία νουβέλα.
Στο Φως της Φονιάς  ο συγγραφέας έχει να επινοήσει τον έφηβο Γιάννη, το ορφανό του αντάρτη, που γυρνάει στο νησί του, στον Θεολόγο Θάσου μετά από οκτώ χρόνια περιπλάνησης στις παιδοπόλεις της μετεμφυλιακής Ελλάδας –τα τελευταία τρία χρόνια φιλοξενούμενος στη Θεσσαλονίκη, στην παράγκα του θείου του– για να ξαναφύγει το φθινόπωρο πάλι για την Καβάλα, όπως αποφάσισε –παρόλο το δραματικό της οικονομικό στένεμα– η γιαγιά του που τον στέλνει και τελειώνει εκεί το γυμνάσιο, με όλο και μεγαλύτερες επιτυχίες, κερδισμένες φιλίες, λογοτεχνικά διαβάσματα που σφραγίζουν τη ζωή του και έναν καθηγητή του που εμπνέει και εμπνέεται, νιώθοντας να παίρνει υπόσταση η διδασκαλία του από ένα παιδί με τα δικά του χαρακτηριστικά. Εδώ τον βρίσκει το γράμμα του χαμένου εξόριστου πατέρα, εδώ και ο έρωτας. Πρέπει και με τα δυο να αρχίσει και να τελειώσει. Με την αμφιθυμία του κατ’ αρχάς απέναντι σε έναν πατέρα που έρχεται κυριολεκτικά από τον άλλο κόσμο με ένα γράμμα του, μέχρι να εμφανιστεί στο τέλος της αφήγησης και της αλληλογραφίας, βοηθώντας από μακριά τον γιο που παραμέλησε τόσα χρόνια. Κι από την άλλη, με έναν δύσκολο ανεπίδοτο έρωτα που αξιώνεται να νιώσει και πηγαινοέρχεται από τότε αμήχανος στους δρόμους του νησιού και καιροφυλακτεί και παραφυλάει να δει τη φιγούρα της στο παράθυρο και περιδιαβαίνει τις εξοχές και τα ξωκκλήσια του νησιού με τη μαχαιριά της αγάπης κρυμμένη απ’ όλους, μοναχικός, θαμπωμένος, με τη μυστική μουσική που έγινε τώρα βόμβος και κείνο το απαλό φως άναψε πάλι μέσα του, έγινε φωτιά κόκκινη. Το παιδί που έχει τα λόγια λίγα κοιτάει μεθυσμένο το φως της Φονιάς, μάρτυρα της δοξαστικής ομολογίας του έρωτα, συνεκδοχή του άφθαρτου πρώτου πάθους, λυδία λίθο όπου δοκιμάζονται αισθήματα, σκέψεις και ιδέες, τα τρία αυτά φωτεινά καλοκαίρια, όσα θέλησε ο συγγραφέας να περάσει ο έφηβος Γιάννης στο νησί. Είναι γόνιμη η μοναξιά επειδή είναι δύσκολη. Η πρώτη μόνωση του έρωτα, καιρός μαθητείας και εγκλεισμού, κατά τον Ρίλκε, στα Γράμματα σε ένα νέο ποιητή.
Πίκρα και ματαίωση αλλά να που υπάρχουν ευτυχώς δυο τρεις φίλοι που πιστεύουν σ’ αυτόν, τον συντροφεύουν και τον ενθαρρύνουν να αναζητήσει από την άλλη πλευρά της δοκιμασίας την ταυτότητά του, την πηγή ίσως της συγγραφικής του συνείδησης, να αυτοπροσδιοριστεί, να βρει ακόμα το σχοίνισμα της γραφής, έναν άλλο έρωτα, και να τον κάνει μοίρα του, βάζοντας σε λέξεις τα παιδικά του βάσανα με τις περιπλανήσεις του στις παιδοπόλεις και την τωρινή ανένδοτη αγάπη του, ως συγγραφική ύλη.
Όπως στον συγγραφέα ως καλλιτέχνη του Τζόις είναι ολόκληρο το μυθιστόρημα μια διαδικασία εξέλιξης ωρίμανσης και χειραφέτησης μέσα από την οποία ο έφηβος ήρωας συγγραφέας βγαίνει από τα σκοτάδια του τραυματισμένου εαυτού και του καιρού του, γράφοντας ένα σπαρακτικό κείμενο εξαιρετικής συγκίνησης.
Είναι αυτοβιογραφία, και είναι γνωστό πως και η αυτοβιογραφία είναι κι αυτή μια αφηγηματική τεχνική, αφού το τι θα επιλέξει να πει και τι όχι για τα πράγματα ο συγγραφέας είναι η δική του μυθοπλασία, ο δικός του διάλογος με την Ιστορία.
Ο χρόνος της αφήγησης είναι γραμμικός μέσα από την τριτοπρόσωπη μονοεστιακή αφήγηση με το προσωπείο του Γιάννη Αρχοντή, το alter ego του συγγραφέα, ενίοτε και τη χρήση του ελεύθερου πλάγιου λόγου, χωρίς τις μοντερνιστικές εναλλαγές προσώπου ή τα φλασμπάκ που είχαμε στο πρώτο και στο δεύτερο βιβλίο. Το Φως της Φονιάς, εικόνες επιζωγραφισμένες μιας κλειστής αγροτικής κοινωνίας του ‘50, είναι ένα μυθιστόρημα διάπλασης, bildungsroman, κατά το δυτικοευρωπαϊκό πρότυπο, μαθητείας και μύησης, με την περιπλάνηση και τις δοκιμασίες του ήρωα υπαγορευμένες άλλωστε από τις ιστορικές συνθήκες της μετεμφυλιακής Ελλάδας, μια και η αγροτική κοινωνία της Θάσου, υπό βουλγαρική κατοχή στη δεκαετία του '40, με συμπλοκές “το κακορίζικο΄49” ανάμεσα σε αντάρτες, χωροφύλακες και Mάυδες, είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο πρέπει να ενταχτεί ο νεαρός ήρωας, τώρα που γύρισε –οκτώ χρόνια μετά– από τις παιδοπόλεις για να γίνει από παιδί της Φρειδερίκης, το παιδί του αντάρτη, κι όχι απλά να τριγυρνάει ερωτευμένος στη φύση όπως ο Γλαύκος –στο ταξίδι με τον Έσπερο– του Άγγελου Τερζάκη ή ο Λοίζος στην Ερόικα, του Κοσμά Πολίτη  – αντίστοιχα ελληνικά μυθιστορήματα διάπλασης της γενιάς του ’30.
Είναι νομίζω η Φονιά ένα κατόρθωμα της γλώσσας θαυμαστό που δημιούργησε ο συγγραφέας με τη μνήμη και τη φαντασία του. Tοιχογραφία της ελληνικής επαρχίας της δεκαετίας του πενήντα με γλαφυρή, απροσδόκητη κάποτε, τη ντοπιολαλιά του νησιού, ανοίκεια και προς τον ίδιο τον ήρωα που γυρνάει ως ξένος, τις χοντράδες του γερο Ανέστη και της Κονταργυρής ή τις τρεις γριές Καπνηρίνες και τόσους άλλους ήρωες ταπεινούς της καθημερινότητας, ένα σύμπαν παπαδιαμαντικής αγιότητας. Oπωσδήποτε ούτε ενδοσκόπηση χωρίς ιστορικότητα είναι ούτε και ηθογραφία –αφού υπάρχει έντονη τόση αγωνία για το ψυχογράφημα του ήρωα και τη νοηματοδότηση της ζωής, σε επαφή πάντοτε με την ιστορική πραγματικότητα– και το σπουδαιότερο, έχει κερδηθεί ένα μοναδικό στοίχημα: η αλήθεια της επαρχιακής νησιωτικής κοινότητας, όπου μεγαλώνει ένα μικρό δέντρο κόντρα σε τόσους ενάντιους ανέμους, να γίνει μια στέρεη οικουμενική αλήθεια.

·        Η ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΔΙΑΒΑΤΗ είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός.

Πηγή: http://www.bookpress.gr/kritikes/pezografia/atzakas-giannis-agra-fos-tis-fonias


Παρασκευή 16 Ιανουαρίου 2015

Τα μυστήρια και η μαγεία του μυστικισμού

Της Χρύσας Σπυροπούλου
 
Περιστρεφόμενοι δερβίσηδες Σούφι σε γραμμή,
πριν αρχίσει η παράσταση στο Binbirdirek Hall της Κωνσταντινούπολης.

Είναι εντυπωσιακή η πορεία και η συγγραφική εξέλιξη του Αχμέτ Ουμίτ (1960, Τουρκία), ενός συγγραφέα που έκανε την εμφάνισή του στα Γράμματα το 1989 με την έκδοση ποιητικής συλλογής, συνέχισε όμως, αφού ασχολήθηκε με το δοκίμιο, τη δημιουργική του πορεία γράφοντας μυθιστορήματα του αστυνομικού είδους. Μάλιστα, ορισμένα από αυτά διαδραματίζονται σε γειτονιές των Ρωμιών στην Κωνσταντινούπολη, και ίσως μια τέτοια επιλογή να αποτέλεσε και κίνητρο για τους Ελληνες εκδότες να τον ξεχωρίσουν και να προτείνουν στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό τα έργα του, με πρώτο το μυθιστόρημα «Ομίχλη και νύχτα» (Ωκεανίδα, 1999).

Από εκείνα τα πρώτα του μυθιστορήματα, ωστόσο, μέχρι τις «Μνήμες της Κωνσταντινούπολης» (στα τουρκικά κυκλοφόρησε το 2010) και με την «Πύλη του δερβίση» (στα τουρκικά «Η πύλη του μυστηρίου», 2008) η απόσταση είναι μεγάλη, γιατί ο Αχμέτ Ουμίτ ασκήθηκε στη δοκιμασία να ενώνει επιτυχώς την ιδέα και την εικόνα με τον λόγο, να δημιουργεί πειστικούς χαρακτήρες και ατμοσφαιρικές καταστάσεις, να χρησιμοποιεί διάφορες τεχνικές στην αφήγησή του. Δεν είναι τυχαίο ότι το 2010 ήρθε δεύτερος σε πωλήσεις συγγραφέας στην Τουρκία μετά την Ελίφ Σαφάκ, με την οποία έχει και άλλα κοινά σ’ αυτό το μυθιστόρημά του, πέρα από τις πωλήσεις των έργων τους, μιας και θεματικά «Η πύλη του δερβίση» μοιάζει πολύ με τους «40 Κανόνες της αγάπης» (2012, στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδ. Παπαδόπουλος). Πρόκειται για δύο βιβλία που αναφέρονται στην παράδοση των Σούφι και στο έργο των δύο σημαντικών προσωπικοτήτων του Ισλάμ, του Σεμς-ι Τεμπριζί, του περιπλανώμενου δερβίση που δολοφονήθηκε μυστηριωδώς, και του Μεβλανά Τζελαλεντίν Ρουμί, θεολόγου, ποιητή και μαθητή του πρώτου. Οι Σούφι, οι ασκητές του Ισλάμ, διακήρυσσαν, και μέσω της ποίησής τους, ότι το ανθρώπινο πεπρωμένο εξαρτάται από την ανεξιχνίαστη θέληση του θεού, του απολύτου όντος, με το οποίο ενώνεται το άτομο μέσω της πνευματικής ζωής και του μυστικισμού, της καθαρότητας και της σοφίας.

Πολλές ιστορίες σε μία
Το μυθιστόρημα του Αχμέτ Ουμίτ, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια ιστορία του αστυνομικού είδους, αλλά πολλές ιστορίες μαζί μέσα σε μία, οι οποίες έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό το μυστήριο. Και μπορεί το αστυνομικό είδος να στηρίζεται πρωτίστως στη λογική, ωστόσο εδώ ο συγγραφέας επιτυγχάνει να ενώσει το αίνιγμα της αστυνομικής ιστορίας με τα μυστήρια και τους γρίφους της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως προβάλλονται αυτά από τη στάση και τον μυστικισμό των εκπροσώπων των κοινοτήτων των Σούφι. Οπως η ηρωίδα της Σαφάκ, η Ελλα, μυείται στον γοητευτικό και άγνωστο κόσμο της διδασκαλίας των μυστικιστών της Ανατολής, έτσι και η Κάρεν, η πρωταγωνίστρια στην «Πύλη του δερβίση», φτάνει από το Λονδίνο στην πόλη Ικόνιο, το κέντρο του Μεβλεβισμού, για να ερευνήσει μια πυρκαγιά σε ξενοδοχείο της πόλης και ένα φόνο, που θα την οδηγήσει σε έναν άλλο φόνο, ο οποίος είχε γίνει αιώνες πριν, αυτόν του Σεμς. Ετσι, το γεγονός αυτό θα την εισαγάγει στα «μυστήρια των κόσμων που είναι ψηλά και χαμηλά», για να δει εικόνες που μόνο η ίδια μπορεί να αντικρίσει. Το παρελθόν, άλλωστε, που βρίσκεται μες στο παρόν, αναβιώνει μέσω των ονείρων και των φαντασιώσεών της. Το ερώτημα περί της φύσεως των πραγμάτων επισκιάζει όλη την ιστορία, ενώ η σαφής διατύπωση της ινδικής ρήσης στην αρχή του βιβλίου, «ο κόσμος είναι ένα όνειρο μέσα σε όνειρο», επαναδιατυπώνει τον σαιξπηρικό στίχο: «Είμαστε πλασμένοι από την ύλη των ονείρων»· Ανατολή και Δύση πορεύονται, τουλάχιστον σε ποιητικά και, ώς ένα σημείο, φιλοσοφικά ζητήματα, αγαστά. Οι ιστορικές αναφορές και η παράδοση συμβαδίζουν με τη σύγχρονη πραγματικότητα, το παρελθόν συνομιλεί με το παρόν γόνιμα, η παράδοση με την καθημερινότητα, και κατ’ αυτόν τον τρόπο η ιστορία γίνεται πειστική, κάτι που δεν μπορούμε να πούμε ότι συμβαίνει με το σύγχρονο ελληνικό μυθιστόρημα.

Η ηρωίδα, ωστόσο, με τις δυτικές καταβολές, αλλά και τη σχέση της με την Ανατολή μέσω των διηγήσεων του Τούρκου πατέρα που εγκατέλειψε την οικογένειά του για να αφοσιωθεί στην πνευματική ζωή των Σούφι, θα εισέλθει σε έναν καινούριο κόσμο, στη μαγεία της Ανατολής, σ’ έναν κόσμο στον οποίο κυριαρχεί το μυστηριακό, το απόλυτο ον, το όνειρο και η ψευδαίσθηση, η «πνευματική πλευρά, η πνευματική διάσταση» των πραγμάτων. Στο Ικόνιο θα βρει την ευκαιρία να αναζητήσει την ταυτότητά της και να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς της με το τραυματικό παρελθόν, τους οικογενειακούς της δεσμούς, και θα θέσει στο τέλος, μέσω της αυτογνωσίας, εκ νέου και με αποφασιστικότητα, τους δικούς της όρους. Και δεν είναι τυχαίο ότι στο τέλος αυτής της εσωτερικής οδύσσειας, θα αποφασίσει να κρατήσει το παιδί που περιμένει, θα προχωρήσει στη ζωή της.

Εξαιρετική μετάφραση

Ο λόγος του Ουμίτ, σ’ αυτό το πολυδιάστατο έργο του, γίνεται πότε ποιητικός πότε ρεαλιστικός, αναλόγως της οπτικής γωνίας των ηρώων και της εποχής, ενώ τα σύμβολα είναι πολλά. Άλλωστε, η Κάρεν μπορεί να συμβολίζει την ίδια την Τουρκία, μια χώρα η οποία βρίσκεται ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, ανάμεσα στον σύγχρονο τρόπο ζωής και τις παραδόσεις.

Η μετάφραση ευτύχησε στα χέρια του Θάνου Ζαράγκαλη, ο οποίος, για άλλη μία φορά, μεταφέρει στη γλώσσα μας με ιδιαίτερη προσοχή και ευαισθησία εξαιρετικά δείγματα της τουρκικής γραμματείας.

Αχμετ Ουμιτ
Η πύλη του δερβίση
μτφρ.: Θάνος Ζαράγκαλης
εκδ. Πατάκης, σελ. 526







Πηγή: http://www.kathimerini.gr/752432/article/politismos/vivlio/ta-mysthria-kai-h-mageia-toy-mystikismoy




Δευτέρα 12 Ιανουαρίου 2015

Διαβάζοντας της Κωνσταντινούπολη #2

Την Πέμπτη 8 Ιανουαρίου 2015 πραγματοποιήθηκε η πρώτη για το νέο έτος συνάντηση των μελών της Λέσχης Ανάγνωσης της Αγιορειτικής Εστίας.

Η συνάντηση ξεκίνησε με τον σχολιασμό του έργου του Μίκα Βάλταρι με τίτλο «Ιωάννης Άγγελος» το οποίο είχε ψηφιστεί κατά τη διάρκεια της προηγούμενης συνάντησης (και μετά από πρόταση του συγγραφέα Θωμά Κοροβίνη) ως το βιβλίο προς ανάγνωση. Θετικά ήταν τα περισσότερα σχόλια των μελών για το εν λόγω έργο, δίνοντας έμφαση στη συγγραφική δομή του βιβλίου, κατά την οποία ο Βάλταρι χωρίζει σε δύο μέρη: Στο πρώτο μέρος μας περιγράφει (κάποιες φορές με μεγάλη λεπτομέρεια) την ερωτική ιστορία του ήρωα με την κόρη του Λουκά Νοταρά ενώ στο δεύτερο και πιο δυνατό μέρος, μας εντυπωσιάζει αρχικά με τις σκηνές της πολιορκίας της Πόλης και ακολούθως με την Άλωση.
Βασικά ζητήματα της Άλωσης της Πόλης αναφέρονται στο βιβλίο, όπως η βοήθεια της Δύσης και των Λατίνων, η Σύνοδος της Φεράρας, το μεγάλο ζήτημα του fioloque η εσωτερική διαμάχη ενώ σε πολλά σημεία του έργου εμφανίζεται το μέγα θέμα «Καλύτερα το τουρκικό φακιόλι, παρά η λατινική καλύπτρα».
Όλα τα μέλη συμφώνησαν ότι τα ιστορικά στοιχεία που χρησιμοποιεί είναι ακριβή και κάπου εκεί ξεκίνησε και ένας μικρός διάλογος για τις πιθανές βιβλιογραφικές πηγές που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας (οι οποίες δεν παρουσιάζονται στο βιβλίο) και κατά πόσο πρέπει να αναγράφονται (τακτική την οποία ακολουθούν πολλοί σύγχρονοι συγγραφείς πλέον) ή όχι.
Ακολούθως η συζήτηση ξέφυγε από τα πλαίσια του βιβλίου και ανοίχτηκε συζητώντας και σχολιάζοντας τα τραγικά γεγονότα που μόλις πριν μία ημέρα είχαν συμβεί στο Παρίσι, αρχής γενομένης από το ζήτημα του θρησκευτικού φανατισμού και των διαστάσεων που έχει λάβει στο σύγχρονο δυτικό κόσμο και καταλήγοντας στην ελευθερία του τύπου και του λόγου.
Κατόπιν επιλέξαμε (πάντα μέσα από τη διαδικασία της ψηφοφορίας) το επόμενο βιβλίο προς ανάγνωση, το οποίο είναι το έργο του Αχμέτ Ουμίτ με τίτλο «Μνήμες της Κωνσταντινούπολης». Παρακάτω ακολουθεί μία μικρή περίληψη του βιβλίου.
Μετά και την επιλογή του βιβλίου, ήρθε η ώρα της διασκέδασης. Αρχικά κόψαμε την Πρωτοχρονιάτικη Βασιλόπιτα το φλουρί της οποία έπεσε στον Γιώργο Μπασδάρη, στον οποίο ευχόμαστε καλή και ευλογημένη χρονιά. Ο τυχερός της παρέας έλαβε ως δώρο τον νέο Κατάλογο της Έκθεσης του Tim Vyner με τίτλο: «Tim Vyner: Μια εμπειρία ζωής στο Άγιον Όρος».

Ακολούθως την σκυτάλη πήρε το μικρό παραδοσιακό μουσικό σχήμα υπό την καθοδήγηση του Νεκτάριου Αντωνίου. Ακούσαμε παραδοσιακά κάλαντα από διάφορες περιοχές της Ελλάδας, ανατολίτικα τραγούδια ενώ το κέφι άναψε όταν φτάσαμε σε πιο σύγχρονες επιλογές με τραγούδια που κρατούν ως βάση τον παραδοσιακό ήχο. Έτσι τραγουδήσαμε όλοι μαζί τραγούδια των Θανάση Παπακωνσταντίνου, Σωκράτη Μάλαμα, Χαΐνηδες κ.α.
Το μουσικό σχήμα αποτελούνταν από τους: Νεκτάριο Αντωνίου (φωνή –σχολιασμό), Αργύρη Παπά (κιθάρα –φωνή), Παντελή Καραματσούκη (ούτι) και Μαρία Καραματσούκη (τουμπερλέκι). Ευχαριστούμε θερμά όλους τους μουσικούς για την υπέροχη βραδιά που μας χάρισαν, και ακόμα θερμότερες στον Νεκτάριο Αντωνίου για την άμεση ανταπόκριση του και την ιδιαίτερη φροντίδα.
Η επόμενη συνάντηση θα πραγματοποιηθεί μέσα στον Φεβρουάριο. Η ακριβής ημερομηνία θα ανακοινωθεί αργότερα.
Ήταν μια γεμάτη βραδιά τόσο από βιβλία, σκέψεις, αναγνώσεις όσο και από μουσική. Ήταν μια πολύ καλή αρχή για το νέο έτος!!!

Λίγα λόγια για το βιβλίο:

Μνήμες της Κωνσταντινούπολης 
Ümit, Ahmet
Εκδόσεις Πατάκη
Σελίδες: 687
"Αγναντεύαμε την πόλη απ' τη θάλασσα. Η Ιστανμπούλ ήταν σκεπασμένη με ομίχλη... Κι η θάλασσα το ίδιο... Σκεπασμένο με ομίχλη και το σκάφος μας... Αυτό που διακρίναμε ήταν οι μιναρέδες του Σουλταναχμέτ, ο τρούλος της Αγια-Σοφιάς, οι πύργοι του Τόπκαπι. Η πόλη έδινε την εντύπωση ότι ποτέ δεν είχε λεηλατηθεί, ποτέ δεν είχε καταστραφεί, ποτέ δεν είχε μολυνθεί. Η φύση είχε σκεπάσει με μια κατάλευκη ομίχλη ό,τι άσχημο υπήρχε στην πόλη. Σαν ένα στιγμιαίο όραμα λίγο πριν ανατείλει ο ήλιος... Σαν ένα μαγικό νέφος... Μια παραμυθένια εικόνα... Σαν μια ολοκαίνουρια αρχή... Νέα, ελπιδοφόρα, όμορφη... Αγναντεύαμε την πόλη απ' τη θάλασσα..." Ένα πτώμα ξαπλωμένο στη βάση του ανδριάντα του Ατατούρκ στο Σαράιμπουρνου. Στην παλάμη του ένα αρχαίο νόμισμα... Ωστόσο ούτε το πτώμα είναι το τελευταίο θύμα ούτε το νόμισμα το τελευταίο αρχαίο κέρμα. Επτά θύματα, επτά μονάρχες, επτά νομίσματα, επτά ιστορικά σημεία της Πόλης. Η μοναδική αλήθεια: η μακραίωνη ιστορία μιας πόλης μαγικής και αινιγματικής, της πόλης των πόλεων... Ένα μυθιστόρημα-ποταμός, όπου τα πάθη των ανθρώπων συναντούν την ιστορία, όπου η περιπέτεια κλιμακώνεται μαζί με τη συγκίνηση, ένα μεγάλο σύγχρονο παραμύθι που ξεκινά απ' το Βυζάντιο και την Κωνσταντινούπολη και φτάνει μέχρι τη σημερινή μητρόπολη Ιστανμπούλ των μεγάλων αντιθέσεων, ένα λογοτεχνικό μπεστ σέλερ που έχει μαγέψει περισσότερους από 300.000 αναγνώστες στην Τουρκία...


Τρίτη 16 Δεκεμβρίου 2014

«Ωραία η νέα πόλις...»

Του Δημήτρη Ρηγόπουλου

Η λεωφόρος των Εξοχών στο ύψος του χειμάρρου του στρατοπέδου. Δεξιά, διακρίνεται η οικία Κωνσταντίνου Αθανασίου (1905) και, αριστερά, μία από τις ιδιοκτησίες του Ανρύ Σαλώμ. Μέσα σε λίγα χρόνια εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο εντυπωσιακούς δρόμους της Θεσσαλονίκης.

«Προς το A μέρος της πόλης, προς την διεύθυνσιν του Kαραμπουρνού, πέραν του Λευκού Πύργου, εκτείνεται ωραία η νέα πόλις, περισσότερον ευρωπαϊκή, με οικοδομάς μεγαλοπρεπείς, μ’ ευρείας λεωφόρους και με μεγάλους κήπους».

Αυτήν την εικόνα μεταφέρει για την Ανατολική Θεσσαλονίκη το 1914 ο διακεκριμένος βυζαντινολόγος Αδαμάντιος Αδαμαντίου (1875-1937), καταγράφοντας μια από τις πρώτες εντυπώσεις της συνοικίας Χαμηδιέ που ο ελληνικός πληθυσμός αποκαλούσε Εξοχές και αναπτυσσόταν ανατολικά του Λευκού Πύργου.

Είναι η «νέα πόλις» της πολυεθνικής μητρόπολης των Βαλκανίων, έχει την ίδια έκταση με τον παραδοσιακό πυρήνα και είναι η μόνη περιοχή που αναπτύσσεται βάσει σχεδίου. Ολα αυτά, και ακόμα περισσότερα, που προέκυψαν στην πορεία μιας πολυδαίδαλης και απαιτητικής έρευνας, δικαιολογούν το ζωηρό ενδιαφέρον του γνωστού ερευνητή της αρχιτεκτονικής και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Βασίλη Κολώνα, ο οποίος παραδίδει στην ελληνική βιβλιογραφία το πρώτο οργανωμένο εκδοτικό ντοκουμέντο για μια λιγότερο προβεβλημένη πτυχή της πολεοδομικής και αρχιτεκτονικής εξέλιξης της Θεσσαλονίκης.
Στιγμές χαλάρωσης για τους αξιωματικούς με φόντο την εντυπωσιακή οικία του Ραχμή μπέη. Το κτίριο κατεδαφίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’70.

Το βιβλίο του, ένας πυκνός σε ιστορικά στοιχεία και φωτογραφικά τεκμήρια τόμος (πολύτιμη η συνεισφορά πολλών ιδιωτικών αρχείων) με τον τίτλο «Η Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών, Εικονογραφία της συνοικίας των Εξοχών (1885-1912)», κυκλοφορεί αυτές τις ημέρες από τον εκδοτικό οίκο University Studio Press και προσφέρει μια νέα, σύνθετη ματιά στην πόλη.

Η πρώτη καταγεγραμμένη αναφορά στις Εξοχές ως διακριτή συνοικία γίνεται το 1885 στο συνοπτικό φορολογικό βιβλίο Hulasa. Σε έγγραφο των Οθωμανικών Πρωθυπουργικών Αρχείων (1894) διαβάζουμε ότι στην περιοχή ήταν εγκατεστημένοι 154 μουσουλμάνοι, 414 Ελληνες, 5 Εβραίοι και 25 Βούλγαροι. Δεκαεννέ χρόνια μετά, στην απογραφή της Γενικής Διοίκησης Mακεδονίας του 1913, εντοπίζονται 12.593 Eλληνες (49%), 5.838 Eβραίοι (23%), 4.462 μουσουλμάνοι (17,6%), 1.103 Bούλγαροι (4,3%) και 1.445 ξένοι υπήκοοι (5,7%).
Κάτοικοι της συνοικίας των Εξοχών σε μια από τις ιδιωτικές αποβάθρες των παραθαλάσσιων επαύλεων.

Καθοριστικά γεγονότα για την ανάπτυξη της νέας συνοικίας υπήρξαν η πυρκαγιά του 1890 και η συγκοινωνιακή σύνδεση με ιππήλατο τραμ δύο χρόνια αργότερα. Η κατεδάφιση των νοτιοανατολικών τειχών το 1889 και η χάραξη της λεωφόρου Χαμηδιέ (σημερινή Βασιλίσσης Ολγας) εξασφαλίζουν την άρση των φυσικών εμποδίων για την επέκταση της πόλης και σηματοδοτούν την πρώτη εκτός των τειχών πολεοδομική επέμβαση.

Μετά την πυρκαγιά του 1890, ελληνικής καταγωγής, κυρίως, κάτοικοι της παλιάς πόλης μετακινούνται προς τις Εξοχές. Ετσι ο αρχικά παραθεριστικός οικισμός αποκτά σταδιακά αστικό χαρακτήρα.
Η κρήνη Χαμηδιέ, το γνωστό Συντριβάνι στους σημερινούς κατοίκους της Θεσσαλονίκης, στο τέλος της λεωφόρου Χαμηδιέ.

Από τα κτίρια που έχουν ταυτιστεί και τα οποία παρουσιάζονται με λεπτομέρεια στην τρίτη και βασική ενότητα του βιβλίου, βγαίνει το συμπέρασμα ότι πολλοί από τους κατοίκους της νέας συνοικίας ανήκουν σε υψηλά κοινωνικά στρώματα, διαθέτουν ιδιαίτερη οικονομική άνεση και κατέχουν σημαντικά αξιώματα. Ανάμεσά τους Οθωμανοί αξιωματούχοι, πρόξενοι, διευθυντές τραπεζών, ανώτεροι διοικητικοί υπάλληλοι κ.λπ. Η κεντρική λεωφόρος γίνεται γρήγορα ονομαστή για τα «μεγαλοπρεπέστατα» μέγαρά της, ορισμένα από τα οποία επιβιώνουν μέχρι σήμερα. Μία από τις πιο αναπάντεχες ανακαλύψεις του συγγραφέα είναι ότι από τα δημόσια κτίρια που καταγράφονται στην έκδοση διασώζεται περίπου το 30%, ενώ για τα ιδιωτικά, το αντίστοιχο ποσοστό κινείται πάλι σε υψηλά επίπεδα, κοντά στο 25%.

Συναρπαστικό απομεινάρι άλλων, ενδοξότερων εποχών: η οικία Σεϊφουλάχ πασά που στεγάζει σήμερα τη Δημοτική Πινακοθήκη.

Σχετική έκπληξη προκαλεί, επίσης, και η πληθωρική παρουσία του οθωμανικού στοιχείου στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης. Μέχρι σήμερα δύο παράλληλες αφηγήσεις, μία εβραϊκή και μία ελληνική-χριστιανική, μονοπωλούσαν τη νεότερη Θεσσαλονίκη. Το βιβλίο του Βασίλη Κολώνα επιχειρεί ως προς αυτό μια τομή που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη.



Τρίτη 25 Νοεμβρίου 2014

Ο Θωμάς Κοροβίνης στην Λέσχη Ανάγνωσης της Αγιορειτικής Εστίας!


Την Τετάρτη 19 Νοεμβρίου 2014 τα μέλη της Λέσχης Ανάγνωσης της Αγιορειτικής Εστίας είχαν την δυνατότητα να απολαύσουν τον Θεσσαλονικιό συγγραφέα, τραγουδοποιό και ερευνητή, Θωμά Κοροβίνη, ο οποίος παρευρέθηκε στη μεγάλη μας παρέα και μας εξέπληξε με τις βιωματικές ιστορίες που αφηγήθηκε και αφορούσαν την Κωνσταντινούπολη.


Η συνάντηση ξεκίνησε με την ξενάγηση των μελών στην έκθεση του Βρετανού ζωγράφου Tim Vyner: Μια εμπειρία ζωής στο Άγιον Όρος, όπου είχαμε τη δυνατότητα να περιηγηθούμε στα ιδιαίτερα έργα του ζωγράφου, ο οποίος πραγματοποίησε τρία πολυήμερα ταξίδια στο Άγιον Όρος και αποτύπωσε τόσο στις ακουαρέλες του όσο και στα ψηφιακά έργα μέσω iPad, τον καθημερινό βίο της Αθωνικής Πολιτείας, τα Καθολικά των Μονών κ.λπ.
Ακολούθως ξεκίνησε η συζήτηση με τον Θωμά Κοροβίνη. Στην αρχή ασχοληθήκαμε με την Μαρίκα, την ηρωίδα του βιβλίο του «’55», μια μποέμισσα Ρωμιά με πολυδιάστατο χαρακτήρα, γεμάτη ενέργεια και αγάπη για την ζωή. Από τα χείλη του συγγραφέα ακούσαμε πως γεννήθηκε η ηρωίδα, ποιες ήταν οι Ρωμιές που τον επηρέασαν κατά τη διάρκεια της οκταετούς παραμονής του στην Πόλη ως καθηγητής στο Ζάππειο σχολείο και πως κατάφερε να ενσωματώσει τα αναγνώσματα και τις εμπειρίες του σε ένα τόσο όμορφο βιβλίο. Το ενδιαφέρον των μελών ήταν μεγάλο και οι ερωτήσεις ακολουθούσαν η μία την άλλη.

Δεν αργήσαμε βέβαια να περάσουμε και στα της Πόλης. Ο Θωμάς Κοροβίνης μας αφηγήθηκε πολλές ιστορίες της Πόλης όπως τις έζησε, μας ξενάγησε νοερώς στα στέκια και στα μικρά μαγαζιά που προτιμούσε και στις συναντήσεις που είχε με μεγάλους Τούρκους τραγουδιστές και δημιουργούς.
Τελειώνοντας ασχοληθήκαμε με την έκδοση του νέου του έργου με τίτλο «Θωμάς Κοροβίνης: τ’ αγαπημένα» όπου γίναμε όλοι ακροατές των αφηγήσεων του που σχετίζονταν με τους αγαπημένους του ποιητές, συγγραφείς και δημιουργούς, ενώ σταθήκαμε ιδιαίτερα στην σχέση του με τον μεγάλο συμπολίτη ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο.

Τα χαμόγελα ήταν πολλά και η ζεστή διάθεση των μελών ήταν εμφανής καθ’ όλη τη διάρκεια της βραδιάς.
Ως είθισται, ακολούθησε ψηφοφορία για την επιλογή του επόμενου βιβλίου προς ανάγνωση, που ενώ αρχικώς είχε σταλεί ενημερωτικό σημείωμα με τρία διαφορετικά προτεινόμενα βιβλία, τελικά επιλέχθηκε η πρόταση που μας έκανε ο κ. Κοροβίνης, να διαβάσουμε δηλαδή το έργο του Μίκα Βαλτάρι «Ιωάννης Άγγελος».
Ως εκ τούτου λοιπόν, το επόμενο βιβλίο προς ανάγνωση, είναι το έργο του Μίκα Βαλτάρι με τίτλο «Ιωάννης Άγγελος» από τις εκδόσεις Καλέντη. 

Τετάρτη 19 Νοεμβρίου 2014

Γιατί 'μετράει' και σήμερα ο Παπαδιαμάντης;

Η μελετήτριά του Γεωργία Φαρίνου εξηγεί, λίγο πριν την πρεμιέρα της όπερας «Φόνισσα» από την Εθνική Λυρική Σκηνή

Από τον Χρήστο Παρίδη

Επέμβαση στην εικονογράφηση του
Φώτη Κόντογλου.
Εικονογράφηση: Ατελιέ / LifO 
Λίγο πριν την πρεμιέρα της όπερας «Φόνισσα» του Γιώργου Κουμεντάκη από την Εθνική Λυρική Σκηνή μιλήσαμε με την καθηγήτρια της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Γεωργία Φαρίνου – Μαλαματάρη για το βιβλίο της «Το σχοίνισμα της γραφής - Παπαδιαμαντ(ολογ)ικές μελέτες» για τη σημασία του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και τις μελέτες της ετών που συγκέντρωσε σ' αυτήν την έκδοση.

Ένα δοκιμιακό βιβλίο το οποίο συγκεντρώνει εργασίες για τον Παπαδιαμάντη δεν αφορούν αποκλειστικά την ακαδημαϊκή κοινότητα ή θεωρείτε ότι αποτελεί μια προσπάθεια εκλαϊκευμένης δοκιμιογραφίας για ένα ευρύτερο κοινό;

Οι εργασίες πρωτοπαρουσιάστηκαν σε διάφορες εκδηλώσεις, μερικές ακαδημαϊκές, άλλες σε ευρύτερα ακροατήρια όπως του Ιδρύματος Ωνάση και στη Στοά Βιβλίου. Στη γραπτή, επεξεργασμένη τους μορφή απευθύνονται σε συγκεκριμένο κοινό. Χωρίς να είναι εκλαϊκευτικές, πάντως, νομίζω πως μπορούν άνετα να διαβαστούν από έναν στοιχειωδώς πεπαιδευμένο άνθρωπο.

Θα λέγατε ότι ο Παπαδιαμάντης έχει κατακτήσει την απόλυτη αναγνώριση στην ελληνική γραμματεία ή υπάρχουν αχαρτογράφητες και αφώτιστες πλευρές που ένα βιβλίο σαν το δικό σας βοηθάει στην πλήρη αποδοχή της σημασίας του;

Η ερώτηση σας έχει δύο σκέλη. Το πρώτο είναι αν ο Παπαδιαμάντης είναι αναγνωρισμένος συγγραφέας του Νεοελληνικού λογοτεχνικού κανόνα. Και η απάντηση είναι αναμφίβολα ναι. Νομίζω μάλιστα ότι ένα μεγάλο μέρος του βιβλίου που είναι αφιερωμένο στην πρόσληψη του Παπαδιαμάντη από την εποχή του έως τις μέρες μας δείχνει αυτό το παράδοξο. Ότι ο άνθρωπος που δεν είχε κατορθώσει να εκδώσει ένα βιβλίο όσο ζούσε, ήταν από την αρχή αντικείμενο κριτικού ενδιαφέροντος και τιμών. Και ότι δεν σταμάτησε ποτέ να διαβάζεται. Όσον αφορά το δεύτερο σκέλος θα έλεγα ότι μερικώς αχαρτογράφητη περιοχή είναι ακόμη το μεταφραστικό του έργο στις εφημερίδες καθώς και το ζήτημα της γενικότερης παρουσίας του στον τύπο. Ο μεταφραστής Παπαδιαμάντης και γενικότερα ο Παπαδιαμάντης των εφημερίδων, με όλες τις ιδιότητες, είναι ένα ενδιαφέρον ζητούμενο, στο πλαίσιο μάλιστα του έντονου ερευνητικού ενδιαφέροντος για τις σχέσεις λογοτεχνίας και τύπου που παρατηρείται στις μέρες μας διεθνώς.  

Οπότε η εκδοτική σας πρόταση μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για περισσότερη εμβάθυνση στο έργο του Παπαδιαμάντη και της εποχής του;

Για εμβάθυνση δεν ξέρω! Απλώς το Σχοίνισμα της γραφής δείχνει τη δική μου εξελισσόμενη σχέση με τον Παπαδιαμάντη μετά την αφηγηματολογία. Θίγονται ζητήματα πρόσληψης, ειδών, μεταφραστικά, πολισμικά, δια-καλλιτεχνικά. Ίσως κάποια από αυτές τις προσεγγίσεις αποτελέσει ερέθισμα για τον αναγνώστη να δει τον Παπαδιαμάντη από μια άλλη γωνία. Η ερμηνεία άλλωστε είναι μια διαρκής διαδικασία.

Γεωργία Φαρίνου – Μαλαματάρη 

Πόσο γνωστό είναι το έργο του στην ευρωπαϊκή βιβλιογραφία;

Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω με τη γενικότερη παρατήρηση ότι εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων που αναφέρονται κυρίως στην ποίηση, η νεοελληνική λογοτεχνία δεν είναι γνωστή στο εξωτερικό. Και δεν εννοώ μόνον τις λιγοστές μεταφράσεις της. Εννοώ ότι είναι άγνωστη η λογοτεχνική δραστηριότητα, ιδίως παλαιοτέρων εποχών. Για να περιοριστώ σε ένα ενδεικτικό παράδειγμα, στη βιβλιογραφία για τις μεταφράσεις του Τσβάιχ στον κόσμο η Ελλάδα εκπροσωπείται με τρεις τίτλους -και αυτούς με λάθη-, ενώ έχουμε περί τις 45 μεταφράσεις. Ίσως το διαδίκτυο βελτιώσει αυτή την κατάσταση. Ο Παπαδιαμάντης έχει μεταφραστεί, μπορεί να δει κανείς τον κατάλογο μεταφράσεων στα αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά που έχει καταρτίσει ο Φ. Α. Δημητρακόπουλος. Στο Γ' Διεθνές Συνέδριο Παπαδιαμάντη το 2011 ακούστηκαν αρκετά και για τις δυσκολίες στη μετάφρασή του σε ξένες γλώσσες και για την προβληματική ποιότητα ορισμένων μεταφράσεων. Ιδιαίτερα πρέπει να εξαρθεί η προσπάθεια της Denise Harvey που εγκατεστημένη στη Λίμνη Ευβοίας έχει μέχρι στιγμής εκδώσει τη μετάφραση της «Φόνισσας» και τον πρώτο τόμο μιας δίτομης Επιλογής διηγημάτων με τον τίτλο «The Bounded Garden». Φέτος το καλοκαίρι εξάλλου κυκλοφόρησε από τον ίδιο εκδοτικό οίκο και το «Ολόγυρα στη Λίμνη/Around the Lagoon» σε μια προσεγμένη δίγλωσση έκδοση με εισαγωγή και μετάφραση Πήτερ Μάκριτζ.

Ποια θεωρείτε ότι αποτελούν τα στοιχεία εκείνα του Παπαδιαμάντη που μπορούν να προσελκύσουν τον σύγχρονο αναγνώστη και μάλιστα νεαρής ηλικίας σήμερα; Ο γλωσσικός πλούτος του έργου του, η ειρωνεία που χαρακτηρίζει το ύφος του ή τα ψυχογραφήματα των ηρώων και ηρωίδων του;


Αν θεωρήσουμε ότι ο Παπαδιαμάντης είναι μεγάλος συγγραφέας – κι εγώ θεωρώ ότι έχει γράψει αρκετά αριστοτεχνικά διηγήματα- τότε η εμβέλειά του δεν περιορίζεται σε μια εποχή. Ούτε είναι πρωτοβάθμιος ώστε να εντάσσεται σε ετικέτες του τύπου «Θρησκευτική και Οικογενειακή ζωή», όπως είχε γίνει παλαιότερα με τα «Νεοελληνικά Αναγνώσματα» ή σε καινούριου τύπου ετικέτες, όπως φοβάμαι ότι συμβαίνει σήμερα. Η Σκιάθος και η μικροαστική Αθήνα του Παπαδιαμάντη στις οποίες διαδραματίζονται τα διηγήματά του δεν περιορίζονται στην ειδυλλιακή ή νατουραλιστική φωτογράφηση του 19ου, αλλά είναι χώροι όπου θίγονται ζητήματα που μας αφορούν όλους. Ας αναφέρω μερικά όπως το περίπου ανέφικτο της επιλογής της χριστιανικής τελειότητας, να προτιμά κανείς άλλον από τον εαυτόν του, απέναντι στο ατομικό συμφέρονστους «Ελαφροϊσκιωτους», το πάθος από το οποίο δεν θέλει κανείς να απαλλαγεί, ακόμη και όταν γνωρίζει ότι καταστρέφεται στους«Έμπορους των Εθνών» και τη «Φαρμακολύτρια», η εξαχρείωση της μικρής κοινωνίας του χωριού και της πόλης από τον κομματισμό στους «Χαλασοχώρηδες» και το «Χωρίς στεφάνι», η εμπορευματοποίηση της θρησκείας και μάλιστα για την ικανοποίηση στοιχειωδών ανθρώπινων επιθυμιώνστο «Τ' αστεράκι» και στο «Οι παραπονεμένες». Επίσης να προσθέσουμε την παλίμψηστη δομή της Αθήνας γύρω από το Μοναστηράκι σε μια εποχή που επιζητείτο η απευθείας σύνδεση με τον αρχαίο πολιτισμό χωρίς ενδιάμεσα στον «Ξεπεσμένο Δερβίση» και στο «Αι Αθήναι ως ανατολική πόλις» και το βλέμμα προς τη γυναίκα, τον νόθο, τον ξένο που απογυμνώνει και αντικειμενικοποιεί στο «Χωρίς Στεφάνι», τη «Φωνή του δράκου» και την «Έρμη στα ξένα». Και όλα αυτά σε έναν εξαίσιο και αναγνωρίσιμο προσωπικό ρυθμό, «εν ανθηρώ Έλληνι λόγω», όπου συνυπάρχουν αρμονικά όλες οι φάσεις της ελληνικής μαζί με τα σπασμένα ελληνικά και τις φωνές από άλλες γλώσσες.

Σε λίγες ημέρες ανεβαίνει από την Εθνική Λυρική Σκηνή η πρώτη όπερα βασισμένη σε έργο του Παπαδιαμάντη, τη «Φόνισσα» σε μουσική του Γιώργου Κουμεντάκη. Πώς θα σχολιάζατε αυτήν την επιλογή;


Νομίζω ότι η επιλογή επαληθεύει τα όσα υποστήριξα. Γιατί, όταν η ΕΛΣ αποφασίζει να ανεβάσει μετά από πολύ καιρό μια ελληνική όπερα επιλέγει τη «Φόνισσα»; Πρώτον, διότι είναι ένα έργο καθιερωμένο, γνωστό στο ευρύτερο κοινό για το θέμα του αλλά αξιοθαύμαστο και για τον τρόπο και την ποιότητα της γραφής του. Και δεύτερον, διότι ενώ αναφέρεται σε προβλήματα της εποχής του όπως η προίκα και η θέση της γυναίκας, δεν εγκλείεται στην εποχή του αλλά αποκαλύπτει την πληρότητά του στον «μεγάλο χρόνο», όπως θα έλεγε ο Μπαχτίν. Επειδή δηλαδή είναι μεγάλο έργο έχει μέσα του νοήματα σε λανθάνουσα έστω μορφή τα οποία αποκαλύπτονται στα συμφραζόμενα κάθε εποχής, εν προκειμένω της δικής μας. Απομόνωσα δυο τρία που είδα να θίγει στις συνεντεύξεις του ο συνθέτης Γιώργος Κουμεντάκης. Είναι δυνατόν να υποκαταστήσει κάποιος τον θεό; Είναι ηθικό να σκοτώνεις για να «σώσεις» τον κόσμο; Είναι δυνατόν να σώσεις τον κόσμο χωρίς αγάπη;

Το βιβλίο της Γεωργίας Φαρίνου Μαλαματάρη «Το σχοίνισμα της γραφής - Παπαδιαμαντ(ολογ)ικές μελέτες» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg.

  

Πηγή: http://www.lifo.gr/team/book/52929

Πέμπτη 13 Νοεμβρίου 2014

ΑΛΜΠΕΡ ΚΑΜΙ (ΜΕΡΟΣ Α'): «ΝΑ ΜΗ ΦΟΒΑΣΑΙ!» της Ίρις Ράντις*


μετάφραση και επιμέλεια: Γιώργος Καρτάκης

Στις 7 Νοεμβρίου 2013, ο Αλμπέρ Καμί θα γινόταν 100 ετών. Ας κάνουμε ένα ταξίδι γνωριμίας με τους απογόνους του και τους τόπους όπου έζησε.
Εν ζωή υπήρξε ένας μύθος – ο πιο όμορφος Γάλλος συγγραφέας όλων των εποχών και ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές και συγγραφείς του προηγούμενου αιώνα. Τον αποκαλούσαν ηθικολόγο, μια λατρευτική εικόνα ενός αδέκαστου διανοούμενου, που έκανε να διαλυθούν τα μεγάλα όνειρα της ανθρωπότητας για υπέρβαση, ιστορική ουτοπία και έρωτα, σαν σαπουνόφουσκες. Μας κληροδότησε μεγαλειώδεις, μαγικές προτάσεις, που στέκουν όπως ακλόνητοι γιγάντιοι βράχοι, διάσπαρτοι στη γλωσσική έρημο του 20ού αιώνα. Το όνομά του συνδέεται με ένα παράξενο ρίγος, ταυτόχρονα όμως καλύπτεται και από ένα επίστρωμα μαρμαρόσκονης.
Ο Αλμπέρ Καμί στο Παρίσι το 1957
Επ' ευκαιρία αυτής της επετείου είναι καιρός να ξαναθυμηθούμε αυτόν τον καταπληκτικό άντρα, που γεννήθηκε από μια αναλφάβητη στις 7 Νοεμβρίου 1913 στην Αλγερία πάνω στο γυμνό, λασπώδες έδαφος ενός αμπελώνα και πέθανε στις 4 Ιανουαρίου 1960, όταν το πολυτελές αυτοκίνητό του προσέκρουσε με μεγάλη ταχύτητα σε ένα πλατάνι καθ' οδόν προς το Παρίσι. Αυτόν τον σύγχρονο πρεσβευτή των ματαιώσεών μας δεν θα τον βρούμε καν στις προθήκες των βιτρινών ετούτη την επετειακή ημέρα. Για τούτο και ξεκίνησα αυτό το ταξίδι, οδεύοντας από τον μύθο προς τον άνθρωπο Καμί, στους ιδιαίτερους εκείνους τόπους, τους ανθρώπους, τα σπίτια και τα τοπία όπου έζησε.
Πρώτος σταθμός είναι το Παρίσι – η πόλη που στην εποχή του υπήρξε η παγκόσμια πρωτεύουσα της λογοτεχνίας. Ο Σαρτρ, η Μποβουάρ, ο Μπέκετ, ο Ζιντ, ο Μπρετόν, η Ντιράς – όλοι ζούσαν εδώ. Μέχρι και σήμερα φέρνει κανείς στον νου του το Παρίσι εκείνης της εποχής σαν μια μαυρόασπρη εικόνα, ένα τόπο όπου οι άνθρωποι κυκλοφορούσαν με βαριά, μακριά παλτά και σοβαρά πρόσωπα, όπου οι διανοούμενοι κάθονταν σκυμμένοι γύρω από τα τραπέζια των καφέ σαν παίκτες του ράγκμπι λίγο πριν από το σφύριγμα της εκκίνησης. Το Παρίσι είναι η πόλη που ανέδειξε τον Καμί. Το γαλλικό θέατρο, οι Γάλλοι ηθοποιοί, η δημοσιογραφία, ο υπαρξισμός είναι αδιανόητα χωρίς το Παρίσι.
Ακόμα ζουν εδώ κάποιες από τις αλλοτινές ερωμένες του, γριούλες σήμερα με τρεμάμενες φωνές. Εδώ ζει ο 68χρονος γιος του, Ζαν Καμί, που κατοικεί μόνος στο διαμέρισμα των γονιών του στην οδό Rue Madame, κάθεται στην πολυθρόνα του πατέρα του και καπνίζει, παίζει στο πιάνο της μητέρας του και βγαίνει σπάνια από το σπίτι. Εδώ ζει ο εγγονός του, συγγραφέας Νταβίντ Καμί, που του μοιάζει πάρα πολύ. Εδώ πηγαίνει ακόμα καθημερινά ο παλιός του φίλος Ροζέ Γκρενιέ, ένας καλοστεκούμενος 94χρονος, στο γραφείο του των Εκδόσεων Gallimard.
O Καμί δεν είναι εδώ. Βρίσκεται θαμμένος στο κοιμητήριο του Λουρμαρέν στη Νότια Γαλλία. Επί προεδρίας Σαρκοζί υπήρχε η επιδίωξη να μεταφερθούν τα λείψανά του στο Παρίσι, στο Πάνθεον, πλάι στον Βολταίρο, τον Ρουσό και τον Μαλρό – μακριά από τους απλούς ανθρώπους με τα πλαστικά τριαντάφυλλα και τα πορσελάνινα μη με λησμόνει των δημόσιων τάφων του αγροτικού νεκροταφείου. Ο γιος του ήταν αντίθετος. Ήταν βέβαιος πως το Παρίσι θα ήταν ο λάθος τόπος για τον πατέρα του μετά θάνατον – όπως εξάλλου ήταν και εν ζωή.

Δεν μπορεί να ειπωθεί πως ο Καμί μισούσε το Παρίσι. Ο ίδιος, ωστόσο, γράφει το 1945: «Μετανιώνω για τα πληκτικά και μαύρα χρόνια που έζησα στο Παρίσι». Όλη τη ζωή του υπήρξε ένας «ξένος» στο Παρίσι. Η ευτυχία, για την οποία γίνεται ασταμάτητα λόγος στα μυθιστορήματα, τα δοκίμια και τα θεατρικά του έργα, χάθηκε μετά την άφιξή του, στα 27 του χρόνια, σ' αυτή την πόλη – σ' αυτή την «έρημο μιας χρήσης», όπως την ονόμαζε.
Περιεργάστηκα τις πιο απίθανες ώρες της ημέρας και της νύχτας το μεγάλο οροφοδιαμέρισμα της οδού Rue Madame, που ο Καμί είχε αποκτήσει ως επιτυχημένος επιτέλους συγγραφέας έχοντας πουλήσει την Πανούκλα το καλοκαίρι του 1947 εκατό χιλιάδες φορές μέσα σε λίγες εβδομάδες, όπου κατοικεί σήμερα ο γιος του. Πέντε δωμάτια στον δεύτερο όροφο, δυτικά. Η τελευταία διεύθυνση του άντρα, που στα 24 του είχε γράψει πως θα ήθελε να βρεθεί «στα βάθη του διαστήματος».
Πώς έκανε το λάθος, ειδικά ο Καμί, να αγοράσει αυτό το σκοτεινό διαμέρισμα, που πραγματικά δεν το βλέπει ποτέ ήλιος; Τι χρήση είχε; Υπήρξε κάτι σαν αποθηκευτικός χώρος για τη σύζυγο και τα παιδιά του; Για τη Φρανσίν, με την οποία διατηρούσε από το 1940 έναν αποτυχημένο γάμο, και τους Ζαν και Κατρίν, τα δίδυμα, που ήρθαν στον κόσμο το 1945, μολονότι ο ίδιος είχε υποσχεθεί στην ερωμένη του, την ηθοποιό Μαρία Σασαρέ, ότι εφεξής θα αγαπούσε την Αλγερινή σύζυγό του «σαν να ήταν αδελφή του»; Εδώ, σ' αυτόν τον σκοτεινό δεύτερο όροφο στο τέλος αυτού του γάμου, κατά τη διάρκεια του οποίου είχε πηδήσει ήδη μια φορά από το παράθυρο της ψυχιατρικής κλινικής όπου είχε εγκλειστεί, η Φρανσίν σήκωσε το ακουστικό του τηλεφώνου, για να πληροφορηθεί ότι ο άντρας της είχε συντριβεί πέφτοντας πάνω σε ένα δέντρο.
Το κατεστραμμένο Facel Vega, στο οποίο ο Καμί βρήκε τραγικό θάνατο το 1960
Ο Καμί και οι γυναίκες: ένα δύσκολο κεφάλαιο στη ζωή του και, σίγουρα, όχι το καλύτερο. «Εκτός του έρωτα η γυναίκα είναι βαρετή» – δυστυχώς η φοβερή αυτή φράση υπάρχει στα ημερολόγιά του. Κι όμως, η ζωή του υπήρξε γεμάτη γυναίκες – συνήθως ηθοποιούς, καλλιτέχνιδες, δημοσιογράφους, τις οποίες ως επί το πλείστον είχε ερωτευτεί. Στα έργα του παρουσιάζονται ως κομπάρσοι, ως ευφραντικά σκηνικά αντικείμενα, όπως λόγου χάριν η στενογράφος στον Ξένο, με την οποία πηγαίνει στο κρεβάτι μετά τον κινηματογράφο και την κηδεία της μητέρας του. Αρέσκεται στην περιγραφή των πιο ακραίων σημείων του αντρικού κορμιού, των αυτιών, των κλειδώσεων στα πόδια, των ρωμαλέων ώμων, των φρυδιών, των χειλιών, του λαιμού. Το σώμα αποτελεί στο σύμπαν του το πιο σκληρό νόμισμα, είναι το ευαγγέλιό του. Ωστόσο, στην περιγραφή του γυναικείου κορμιού είναι ένας αναλφάβητος. Το γυναικείο σώμα είναι «ένα δύσμορφο ζώο». Αυτό που του προξενεί εντύπωση στις νεαρές γυναίκες είναι τα «απαθή πρόσωπα» και η «φυσική αφέλεια».
Αν και δεν θα ήταν σωστό να ηθικολογεί κάποιος σε σχέση με αυτόν τον σπουδαίο ηθικολόγο, είναι αλήθεια πως υπήρξε ένας «χρήστης» γυναικών, κάποιος που κατέστρεφε τον ίδιο του τον εαυτό αλλά και ό,τι υπήρχε ολόγυρά του. Παντρεύτηκε πρώτη φορά στα 21 του χρόνια, όταν ήταν ακόμη ένας φυματικός δανδής στο Αλγέρι που δεν έδινε σε οποιονδήποτε το χέρι. Η πεθερά του, μια πλούσια γιατρός, πλήρωνε τα κοστούμια του, το δε νεαρό ζευγάρι ζούσε στους λόφους με θέα τη Μεσόγειο, στο Μπέβερλι Χιλς της πόλης. Την ίδια εποχή προσχώρησε για λίγους μήνες στο Κομμουνιστικό Κόμμα, μιμήθηκε οικτρά στα ερωτικά του γράμματα την ακανθώδη γλώσσα της κοινωνικής τάξης στην οποία είχε ενταχθεί με τον γάμο του και έγραφε στομφώδη άρθρα στη φοιτητική εφημερίδα του μέντορά του, του Ζαν Γκρενιέ. Στα 23 του, έχοντας ήδη χωρίσει, διέμενε σε ένα κοινόβιο με νέες γυναίκες, γόνους εύπορων οικογενειών αποίκων, σε μια βίλα στην άνω πόλη του Αλγερίου. Εκεί συνέγραψε και τα πρώτα διηγήματά του, τα οποία περιγράφουν τη ζωή του στο άλλο, το φτωχό Αλγέρι, τη νεότητά του χωρίς τρεχούμενο νερό, χωρίς ρεύμα, χωρίς βιβλία, χωρίς ραδιόφωνο, χωρίς λόγια – σε μια χιλιόχρονη σιωπή, την οποία καμιά φορά διέκοπταν οι ήχοι από τα χτυπήματα που του έδινε η γιαγιά του με το καμτσίκι. Δεν υπήρξε εποχή στη ζωή του –εκτός από τους πρώτους μήνες στο Παρίσι– που να μην έχει ταυτόχρονα πολλές ερωμένες. Πραγματικά, ωστόσο, αγάπησε μόνο τη μητέρα του, μια γυναίκα με αυτιστικές τάσεις, που δεν εξωτερίκευε συναισθήματα. Μέσα σε αυτή τη μητρική σιωπή εμπνεύστηκε το έργο του, ενώ αυτή η ίδια σιωπή υπήρξε ο γνώμονας, το μέτρο με το οποίο έκρινε τον κόσμο.
Μια μέρα χτυπάω επιτέλους το κουδούνι του διαμερίσματος της οδού Rue Madame, που φέρει το όνομα Καμί εδώ και πάνω από εξήντα χρόνια. Ο Ζαν Καμί δεν μπορούσε να αποφασίσει αν όντως ήθελε να με συναντήσει ή όχι. Πολλές φορές είχε συμφωνήσει για μια συνάντηση στο τηλέφωνο και ύστερα από λίγο την είχε πάλι ματαιώσει, γιατί «Δεν αισθανόταν καλά», «Σίγουρα θα πέθαινε μέχρι την επόμενη εβδομάδα», «Έπρεπε απροόπτως να πάει στον γιατρό», «Ήταν κουρασμένος». Όταν όμως στάθηκα απέναντί του στον σκοτεινό διάδρομο του σπιτιού, άστραψε από χαρά: «Έτσι ακριβώς σας φανταζόμουν», είπε. Η συνάντηση, που ως τότε φαινόταν αδιανόητη, έμοιαζε να του κάνει καλό.
Τα δίδυμα αδέλφια έχουν μοιράσει μεταξύ τους και τον εσωτερικό διχασμό του πατέρα τους. Ο Αλμπέρ Καμί, ο οποίος έστεκε αναποφάσιστος ανάμεσα στο δίλημμα της ιδιαίτερα ενδιαφέρουσας θλίψης της ζωής του διανοούμενου στο Παρίσι και της στωικής ευτυχίας που υποσχόταν η απλοϊκή ζωή στις ακτές της Μεσογείου, κληροδότησε στα παιδιά του αυτό το παρισινό διαμέρισμα και ένα εξοχικό σπίτι στην Προβηγκία. Ο γιος κληρονόμησε το διαμέρισμα και τη στοχαστική μελαγχολία του πατέρα του, η κόρη κατοικεί στο μεγάλο σπίτι στο Λουρμαρέν, ζώντας έτσι καθένας μόνος του ως το τέλος κι από ένα τμήμα της ασυμφιλίωτης ζωής του πατέρα τους. Μεταξύ τους δεν έχουν μιλήσει πια εδώ και χρόνια.

Ο χρόνος μοιάζει σαν να έχει σταθεί εδώ και μισόν αιώνα στο διαμέρισμα. Μοιάζει λες και ο ίδιος ο Καμί να έχει μόλις βγει από τον χώρο και έκτοτε να μην έχει προστεθεί τίποτε άλλο αξιόλογο, εκτός από πακέτα τσιγάρων. Επάνω στο παλιό πιάνο της Φρανσίν υπάρχει μια φωτογραφία του Ρομπέρ Γκαλιμάρ, ανεψιού του ιδρυτή του ομώνυμου εκδοτικού οίκου, ο οποίος πέθανε τον Ιούνιο του 2013 και υπήρξε επί πολλά χρόνια ο σύντροφος της Κατρίν, κόρης του συγγραφέα. Στη βιβλιοθήκη είναι ακόμα τα βιβλία του Καμί. Μόνο τα γράμματα και τα χειρόγραφά του, που μέχρι πριν από λίγο καιρό βρίσκονταν διασκορπισμένα εδώ κι εκεί στο διαμέρισμα, φυλάσσονται πια στη βιβλιοθήκη του Εξ-αν-Προβάνς.
Ο Ζαν, καθισμένος απέναντί μου σε μια φθαρμένη ανοιχτόχρωμη πολυθρόνα, μιλά τόσο σιγά, λες κι έχει χάσει κάθε ανάμνηση σε σχέση με τη συνήθη ένταση της φωνής, όταν κανείς βρίσκεται με συντροφιά άλλων ανθρώπων. Στο μπαλκόνι αυτής της κατοικίας έχουν τραβηχτεί οι διάσημες φωτογραφίες των γονιών του. Ο Καμί καπνίζοντας πίπα και η Φρανσίν με κλειστό ως επάνω, λευκό πουκάμισο. Ήταν το έτος 1952.
Ο Ζαν μού λέει ότι την προηγούμενη μέρα ασχολήθηκε δεκαέξι ώρες με τη συγγραφή του ημερολογίου του. Ωστόσο, κατάφερε να γράψει μόνο μισή σελίδα. Αμέσως μετά μιλά, χωρίς να πάρει σχεδόν ανάσα, για τους Καντ, Γιουνγκ και Πασκάλ, τον Τρότσκι και τον Φρόιντ, τον Σοπέν και τον Σούμπερτ. Θυμάται από μνήμης ολόκληρα αποσπάσματα απ' τα έργα του πατέρα του. Απαγγέλλει τα οργισμένα λόγια που ο Μερσό, ο ξένος, απευθύνει στον ιερέα της φυλακής, όταν ήδη καταδικασμένος σε θάνατο περιμένει να εκτελεστεί η ποινή. Πρόκειται για μια από τις πιο συγκινητικές σκηνές του βιβλίου. Ο δολοφόνος Μερσό, έχοντας αγανακτήσει από τις αβάσιμες και παιδαριώδεις υποσχέσεις, με τις οποίες ο χριστιανισμός θολώνει τις καρδιές, εκφράζεται υπέρ της «τρυφερής αδιαφορίας του κόσμου» – λες και το παράλογο είναι ένας Θεός που από καιρό σε καιρό αποκαλύπτεται μέσα στη μεγαλειώδη ματαιότητά του.
Αυτή η αδιαφορία βρήκε τον στόχο της μετά την κυκλοφορία του Ξένου το 1942, στην παράδοξη μοντέρνα αίσθηση της απελπισίας, από την οποία κανείς δεν θέλει πια να λυτρωθεί, αφού αποτελεί επίσης την ίδια την ελπίδα. Μέσα σ' αυτή τη στάση δεν κρυβόταν μόνο μια τολμηρή σκέψη, που συνδυαζόταν τέλεια με τα μαύρα ζιβάγκο, αλλά και ένας αμυντικός μηχανισμός ενάντια σε καθετί που τρομάζει και προξενεί πόνο στον άνθρωπο από εκείνη την εποχή και μετά, που πρέπει να θεωρήσει δεδομένο ότι όλο και κάποιος ίσως να τον περιμένει μερικές φορές στο Café de Flore, αλλά κανείς δεν θα τον προσμένει στο αχανές διάστημα. Όποιος είναι αδιάφορος δεν έχει να φοβάται τίποτα. Ούτε τον φασισμό μπροστά στην πόρτα του, αλλά ούτε και την παράλογη αίσθηση για την ύπαρξη της ζωής. Το μυθιστόρημα όφειλε αρχικά να φέρει τον τίτλο Ο αδιάφορος. Σ' αυτό συνέτεινε επίσης το ότι ο ήρωας απλά αρνείται να συμμετέχει στις συνήθεις γνωμοδοτήσεις της κοινωνίας και δεν κλαίει στην κηδεία της μητέρας του. Αν έχει κάτι να πει, τότε αυτό που λέει, είναι συνήθως: «Αυτό δεν σημαίνει τίποτα». Ο αδιάφορος προτιμά να κοιτά κατάματα τη ματαιότητα, από το να συμφωνήσει με την ιδεολογική και συναισθηματική φλυαρία μιας εποχής. Ωστόσο, η κοσμοθεωρία του απέναντι στις επικρατούσες προκαταλήψεις δεν είναι κενή και μάταιη, αλλά γενναία και ζωντανή. Εκφράζεται στη σιωπή και στο πλάτος, στην πολυσημία του κόσμου και της εσωτερικότητας, και λυτρώνει τους οπαδούς της από τον τρόμο της μονομέρειας. Ο γιος του δεν μπορεί ακόμα να καταλάβει πώς ο 26χρονος πατέρας του έγραψε ένα τέτοιο μεγαλειώδες και πρωτοποριακό έργο, το οποίο απετέλεσε λύτρωση για εκατομμύρια αναγνώστες σε ολόκληρο τον κόσμο από τα ψευδή συναισθηματικά σκουπίδια της εποχής τους.
Σε αντίθεση με τον 43χρονο γιο του Νταβίντ, ο οποίος με υποδέχεται στο σπίτι του στα περίχωρα του Παρισιού και μέσα από έναν χείμαρρο λέξεων με πληροφορεί με ποιον τραγικό τρόπο επιβαρύνει ο ίσκιος του παππού του τη δική του ζωή, ο Ζαν Καμί δεν φαίνεται να φέρει βαρέως αυτό το όνομα. Ο Νταβίντ έχει γράψει δέκα μυθιστορήματα, που όλα τους, όπως λέει, απέτυχαν και έμειναν αδημοσίευτα στο συρτάρι εξαιτίας του βάρους που έχει το όνομα Καμί για έναν νέο συγγραφέα. Παρ' όλα αυτά, υποστηρίζει πως δεν μπορεί να σταματήσει να γράφει ή να αλλάξει το όνομά του. «Είμαστε σε θέση ν' αντιληφθούμε τη νοημοσύνη ενός ανθρώπου από το μέγεθος της ανασφάλειας που μπορεί να αντέξει», λέει ο Νταβίντ με το ίδιο πάθος που ο πατέρας του αποκρούει την υποψία μου ότι ενδέχεται, βεβαρημένος από την τεράστια κληρονομιά του Αλμπέρ Καμί, να έχει οδηγηθεί να ζει απομονωμένος στο διαμέρισμα των γονιών του με κλειστά παντζούρια, αποκομμένος από οτιδήποτε συμβαίνει στον έξω κόσμο. «Κάτι τέτοιο είναι τελείως άτοπο», επιμένει, «αφού στην ουσία ο ίδιος αποτελείται μόνο από αναμνήσεις για τον πατέρα του. Ο πατέρας του δεν έχει χαθεί, αλλά συνεχίζει να είναι παρών, κάποιες φορές μάλιστα ακούει και τη φωνή του».
Μολονότι ο Ζαν έχει προφανώς διακόψει κάθε επαφή με τον έξω κόσμο και αποτελείται μόνο από ποίηση και νικοτίνη, δεν φαίνεται καταβεβλημένος. Συχνά, όπως λέει, αισθάνεται για μια ολόκληρη ημέρα πλήρης και το βράδυ μετουσιώνει αυτή την αίσθηση παίζοντας στο πιάνο της μητέρας του. Αν θα έπρεπε να πει κάτι συγκεκριμένο για τον πατέρα του, θα έλεγε ότι «ήταν ένας καλός άνθρωπος», που δεν υπήρξε ποτέ μικροπρεπής. Και προσθέτει γρήγορα, σχεδόν φευγαλέα: «Τον αγαπούσα πάρα πολύ!» Δεν θέλει να απαντήσει, όταν τον ρωτώ ποια πιστεύει πως είναι η κληρονομιά που άφησε ο πατέρας του, αλλά, όπως λέει, θυμάται τη νουθεσία που του άφησε για τη ζωή: «Να μη φοβάσαι!» Αποχαιρετώντας με στον διάδρομο του διαμερίσματος, απαγγέλλει επί αρκετά λεπτά ένα από εκείνα τα σκοτεινά ποιήματα του Μαλαρμέ, που κάνουν λόγο για έναν τάφο, για ξερά φύλλα και πόλεις, όπου δεν βραδιάζει.
Λίγες εβδομάδες μετά την επίσκεψή μου, μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα, τον συναντώ πάλι στον δρόμο κοντά στους Κήπους του Λουξεμβούργου. Προχωρά μόνος χωρίς να παρατηρεί κανέναν, φορά ένα ζεστό σκούρο παλτό και κρατά στα χέρια του μια παλιά φωτογραφική μηχανή: ένα από εκείνα τα μυστηριώδη φαντάσματα του Παρισιού, που έχουν ως αφετηρία τους ένα παρελθόν που δεν έχει ακόμα τελειώσει.
*Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Die Zeit, 7/11/2013.


Πηγή: http://diastixo.gr/arthra/3114-amprkm