Φλαμένκο και οκτάηχος

Η φιλόλογος και παλαιογράφος Παρασκευή Γκατζιούφα εκδίδει 14 χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής που βρίσκονται σε ισπανικές βιβλιοθήκες και παρουσιάζει στο «Βήμα» αυτή τη συναρπαστική περιπέτεια.

Paraskevi Gatsioufa
EL LEGADO MUSICAL GRIEGO EN ESPANA - MANUSCRITOS GRIEGOS DE MUSICA BIZANTINA EN BIBLIOTECAS ESPANOLAS. VOL. I: BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPANA
(H μουσική κληρονομιά της Ελλάδας στην Ισπανία. Ελληνικά χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής σε Ισπανικές Βιβλιοθήκες. Τόμος Ι: Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας)
Editorial de la Universidad de Granada y Centro de Documentacion Musical de Andalucia,
Granada 2015 (σελ. 275).
ISBN 978-84-338-5775-0.

Το βιβλίο αυτό προέκυψε από τη συνεργασία μου με το Τμήμα Μουσικής Τεκμηρίωσης της Ανδαλουσίας. Αφορμή για τη συγγραφή του στάθηκε το επιστημονικό πρόγραμμα της Consejeria de Cultura de la Junta de Andalucia με τίτλο «Musica bizantina: Repertorio e investigacion paleografica de manuscritos griegos musicales conservados en Espana» (Βυζαντινή μουσική: Ρεπερτόριο και παλαιογραφική έρευνα των ελληνικών μουσικών χειρογράφων της Ισπανίας). Ηγήθηκα του προγράμματος, το οποίο ενέκριναν μετά από δική μου εισήγηση και κατόπιν παρότρυνσης του διευθυντή του Κέντρου Μουσικής Τεκμηρίωσης. Στο εν λόγω Κέντρο αρχικά με προέτρεψαν να συστήσω έναν κατάλογο με βιβλιογραφία βυζαντινής μουσικής. Οι μουσικολόγοι και ιστορικοί της μουσικής, ανάμεσά τους ο διευθυντής του Ιδρύματος, θεωρούν ότι υπάρχει ή διαφαίνεται να υπάρχει μια σχέση ανάμεσα στο φλαμένκο και στη βυζαντινή μουσική. Ως φιλόλογος με εξειδίκευση στην κλασική φιλολογία, παλαιογραφία και χειρόγραφη παράδοση του κειμένου, με κέντρισε η ιδέα να συσταθεί και ο κατάλογος με ελληνικούς κώδικες της Ισπανίας που θα παρουσίαζαν ενδιαφέρον για τη μελέτη της βυζαντινής μουσικής. Οι μουσικολόγοι χρήζουν της αρωγής φιλολόγων παλαιογράφων για την εξέταση των χειρογράφων. Γι' αυτό αποφάσισα να εκπονήσω μια εργασία ακραιφνώς φιλολογική που θα άνοιγε νέους ορίζοντες στους ερευνητές της θεολογίας και βυζαντινής μουσικής που ασχολούνται με τέτοιου είδους κείμενα (Λειτουργίες, Οκταήχους ή Παρακλητικές, Πεντηκοστάρια, Ευχολόγια, Ωρολόγια κ.τ.λ.), στους ερευνητές της ιστορίας της μουσικής και εν τέλει σε ένα ευρύτερο κοινό που δεν απαρτίζεται μόνο από ειδήμονες φιλολόγους.

Το Εσκοριάλ και ένα από τα χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής που βρίσκονταν στη φημισμένη βιβλιοθήκη του

Το ταξίδι

Το ταξίδι της συγγραφής ξεκίνησε από τη σκέψη ότι, ενώ έχει γίνει καταλογογράφηση των κωδίκων αρχαίας και μεσαιωνικής μουσικής της Ισπανίας, εκλείπουν indices, ευρετήρια και κατάλογοι με τα ελληνικά χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής που φυλάσσονται σε βιβλιοθήκες της Ισπανίας. Θεώρησα απαραίτητο να ξεκινήσω την εξονυχιστική έρευνα από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Μαδρίτης και να συνεχίσω με τη μοναστηριακή Βιβλιοθήκη του Εσκοριάλ, γιατί και στις δύο διασώζονται πολυάριθμα και πολύτιμα ελληνικά χειρόγραφα. Μολονότι η ευριστική ολοκληρώθηκε ταυτόχρονα και για τις δύο βιβλιοθήκες, επεξεργάστηκα αρχικά το υλικό της Εθνικής Βιβλιοθήκης και από τη διεξοδική μελέτη και αυτοψία προέκυψε το πόνημα με τα 14 χειρόγραφα βυζαντινής μουσικής.  

Πρόκειται ουσιαστικά για έναν κατάλογο που πραγματεύεται τα ελληνικά χειρόγραφα τα οποία επιδεικνύουν ενδιαφέρον για τη βυζαντινή μουσική είτε στην ολότητά τους είτε σε ορισμένα μόνο folia. Αναδιφώντας στους καταλόγους και εξετάζοντας ένα-ένα τα χειρόγραφα που δυνητικά θα αποτελούσαν αντικείμενο της αναζήτησης, απέκλεισα εκατοντάδες κώδικες για να καταλήξω στους 14 επειδή μόνο αυτοί εμφανίζουν είτε τη βυζαντινή σημειογραφία είτε τους ήχους στα κείμενα που επιδέχονται μουσικής ανάλυσης.

Αρχαία ελληνικά

Το βιβλίο είναι γραμμένο στα ισπανικά αλλά ένα μεγάλο μέρος παραμένει αυτούσιο στα αρχαία ελληνικά. Στα ισπανικά έχουν συνταχθεί ο σύντομος πρόλογος, η εισαγωγή, οι περιγραφές των χειρογράφων και το γλωσσάρι στο τέλος.

Οι κώδικες χρονολογούνται από τον 12ο ως και τον 18ο αιώνα. Ως προς το περιεχόμενό τους αποτελούνται από μία οκτάηχο, δύο μηνολόγια, δύο ευχολόγια, ένα Λειτουργικό, ένα Ψαλτήριο και Ωρολόγιο μαζί, ένα απόσπασμα από Ευαγγελιάριο, miscellanea και ορισμένοι που δεν κατατάσσονται σε καμία από τις γνωστές κατηγορίες. Πρόκειται για μεταγενέστερα ποιήματα-κανόνες που εμπεριέχουν ήχους.

Δεν προσφέρουν σύμβολα μουσικής βυζαντινής σημειογραφίας όλα τα χειρόγραφα, απεναντίας τα περισσότερα μόνον αναγράφουν τους ήχους, ενώ ορισμένα συνδυάζοντας τα δύο αναδεικνύουν τη σημειογραφία σε ορισμένα folia και σε άλλα προβάλλουν ήχους. Ορισμένα από τα χειρόγραφα παρουσιάζουν μουσικό ενδιαφέρον στην ολότητά τους. Τις περισσότερες φορές τα κείμενα που καταγράφουν ήχους ή απεικονίζουν μουσική σημειογραφία εκτείνονται από ένα folio ως δεκάδες, λιγότερα ή περισσότερα folia. Αυτό συμβαίνει διότι τα τεστιμόνια της χειρόγραφης παράδοσης παραδίδουν ταυτόχρονα και άλλου είδους έργα που δεν σχετίζονται με τη θεματολογία μας.

Ο κατάλογος του Gregorio de Andrés αποτελεί τη βιβλιογραφική αναφορά για το σύνολο των ελληνικών χειρογράφων που διασώζονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Μαδρίτης. Η καινοτομία συνίσταται στο γεγονός ότι στο παρόν βιβλίο διορθώνονται, διανθίζονται και εμπλουτίζονται οι περιγραφές των χειρογράφων και ολοκληρώνονται με την πρόσφατη βιβλιογραφία, μεταγενέστερη του καταλόγου του G. de Andrés. Ασφαλώς ο τελευταίος δεν προέβη σε κατηγοριοποίηση των χειρογράφων ανάλογα με το περιεχόμενό τους.      

Αγνωστα κείμενα

Αξιοσημείωτη είναι επίσης η διερεύνηση και αναλυτική έκθεση του περιεχομένου κάθε χειρογράφου με την επακριβή μεταγραφή της αρχής και του τέλους κάθε νοηματικής ενότητας, π.χ. όταν πρόκειται για ωρολόγιο, μεταγραφή της κάθε ώρας. Η πιο σημαντική «ανακάλυψη» είναι ότι από τη μεταγραφή αναδεικνύονται κείμενα (ύμνοι, τροπάρια) άγνωστα ή λιγότερο γνωστά στη σημερινή καθημερινή πρακτική. Στην ορθόδοξη Θεία Λειτουργία αρχίζει με διαφορετικό τρόπο ένα τροπάριο απ' ό,τι στο συγκεκριμένο χειρόγραφο ή με παραλλαγές, τις λεγόμενες lectiones variae. Με αυτόν τον τρόπο έχει ήδη συνταχθεί ένας index με τα χειρόγραφα που χρήζουν εξ ολοκλήρου μεταγραφής. Ορισμένα αποτελούνται από εκατοντάδες folia, που ήταν αδύνατον στο πλαίσιο αυτής της εργασίας να προσφέρουν τη λεπτομερή μεταγραφή. Από τη δική μου μερική μεταγραφή (αρχή και τέλος κάθε νοηματικής ενότητας) προκύπτει η λίστα των κωδίκων που πρέπει στο μέλλον να μεταγραφούν εξ ολοκλήρου. Τέλος, οι ήχοι και η βυζαντινή σημειογραφία εμφανίζονται σε ορισμένα μόνο ή στα περισσότερα folia ανάλογα με το χειρόγραφο, ποτέ σε όλη την έκταση του χειρογράφου. Οσο αρχαιότερος είναι ο κώδικας τόσο περισσότερα folia εμπεριέχουν σημειογραφία ή ήχους.

Το γλωσσάρι συμπεριλαμβάνει ορολογία μεταφρασμένη στην ισπανική γλώσσα. Εχω επιλέξει όρους που επαναλαμβάνονται στα χειρόγραφα και ορισμένους που, αν και εκλείπουν, είναι απαραίτητοι για την κατανόηση αυτών των κειμένων.

Εν ολίγοις, το βιβλίο παρουσιάζει ενδιαφέρον για τους μουσικολόγους, θεολόγους και φιλολόγους. Έχω εκπονήσει μια αμιγώς φιλολογική εργασία που αποτελεί την προεργασία προκειμένου να μελετήσουν μετέπειτα οι βυζαντινολόγοι, θεολόγοι, μουσικολόγοι και επαΐοντες της βυζαντινής μουσικής εν γένει τα χειρόγραφα από μουσικής πλευράς.

Θα ακολουθήσει ο τόμος του Εσκοριάλ με περισσότερα και αρχαιότερα χειρόγραφα, ο οποίος θα εμπλουτιστεί με την ανάλυση της βυζαντινής σημειογραφίας και με ένα κεφάλαιο αφιερωμένο στην ιστορία της διάδοσης των χειρογράφων τόσο του Εσκοριάλ όσο και της Εθνικής Βιβλιοθήκης που απαρτίζουν τον πρώτο τόμο.

Πηγή: http://www.tovima.gr/culture/article/?aid=785539

Η αγρύπνια και το όνειρο (Μια ανάγνωση του μυθιστορήματος ‘Η αηδονόπιτα”, Πατάκης 2008, του Ισίδωρου Ζουργού)

της Αρχοντούλας Διαβάτη

Στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα, γύρω στα 1821, ο Θάκερει Λίντον, φτωχός Αμερικανός φοιτητής, αλλά καλοσπουδασμένος από τον προστάτη του με τα κλασικά γράμματα, παράτησε το Χάρβαρντ και πέρασε τον ωκεανό προς την Ελλάδα που τότε ξεσηκωνόταν, σταυροφόρος κατά της απολυταρχίας. Μ’ ένα σμπάρο δυο τρυγόνια. Να ξεχάσει τον άτυχο, αποδιωγμένο έρωτά του για την Ελίζαμπεθ, την κόρη του πλούσιου προστάτη, πολεμώντας για την ελευθερία. Ένας επαναστατημένος νέος άνθρωπος, ένα ελεύθερο πνεύμα με μόνους τους αγαπημένους του ποιητές στο μπαούλο του να τον εμπνέουν, ξεκινάει να αγωνιστεί  για την επαναστατημένη Ελλάδα: να ελευθερώσει και να ελευθερωθεί. Ο Μπάιρον είχε προηγηθεί. Εποχή του Βέρθερου και της Λότε. Εποχή του Ρομαντισμού. Τον επόμενο αιώνα οι δυνάμει ποιητές θα ξεκινούν συγκινημένοι για τον εμφύλιο πόλεμο της Ισπανίας και στις μέρες μας ίσως για την στερέωση του σοσιαλιστικού ονείρου στην Κούβα ή το Μεξικό και τη Βολιβία.

Εντωμεταξύ της γράφει. Ανεπίδοτες επιστολές, «ένα κακόμοιρο χρονικό ενός έρωτα κι ενός ονείρου», έτσι τα ονοματίζει αυτά τα γραφτά ο αφηγητής. Επίσης «αηδονόπιτα» γράφει αργότερα για εξώφυλλο στις επιστολές, όπως «χίμαιρα», όπως «άπιαστο ιδανικό», ένα ιστορικό μυθιστόρημα πεντακοσίων ογδονταοκτώ σελίδων στα χέρια μας.

Ευρηματικό είναι ότι όπως στις αντίστοιχες τραγωδίες των κλασικών μας (Πέρσες, Τρωάδες, Εκάβη), οφείλουν να περιγραφούν οι  Έλληνες και ο μύθος της επανάστασης του ’21 αντικειμενικά, αποστασιοποιημένα, κοιταγμένα με τα μάτια ενός ξένου. «Φατρίες, παιχνίδια εξουσίας, φαγωμάρες..» θα διαπιστώνει στο «ημερολόγιό» του για τους νεοέλλληνες ή θα παθιάζεται με την επανάσταση χωρίς το φόβο του εθνοκεντρισμού ή του εθνικισμού.

Το ταξίδι αρχίζει. Νάξος, Θεσσαλονίκη, Θεσσαλικός κάμπος, τα λημέρια του Ολύμπου, η Ρούμελη και τέλος η έξοδος της τραγωδίας, το Μεσολόγγι. Ναι, το έπος των πολιορκημένων είναι από τα πιο δυνατά κεφάλαια του μυθιστορήματος από άποψη έντασης, ατμόσφαιρας, ένας υπαρξιακός αγώνας μέχρις εσχάτων.

Στη Θεσσαλονίκη, όπου φτάνει από σύμπτωση στην οικογένεια του Ασημάκη, ενός πλούσιου εμπόρου παλιότερα, έχουν προηγηθεί σφαγές και βιασμοί από τους Τούρκους. Συγκεκριμένα στο πρόσωπο της θυγατέρας του παλιού φιλικού Ασημάκη, συναντάει τη μοίρα του. Ερωτεύεται τη Λαζαρίνα και η ευθύνη γι’ αυτήν γίνεται η ελευθερία του. (« Ονειρεύομαι μια βουτιά στη λιμνοθάλασσα για να καθαρίσω τα έξω μου-μέσα λάμπω ολοκάθαρος, το χρέος είναι σαν τον έρωτα, ένα σαπούνι που μοσχοβολά»). («Η γυναίκα μου, το παιδί μου, ο σκοπός μου, το ίδιο το αίτιο της εσωτερικής μου ελευθερίας ήταν εκεί»). Ξεκινάει μαζί της να πολεμήσει τους Τούρκους στο πλευρό των Ελλήνων, φτάνοντας στο σημείο να γίνει ο ίδιος μια αμείλικτη πολεμική μηχανή. Ο αγώνας ενάντια στους Τούρκους γίνεται αγώνας για την αυτοπραγμάτωσή του, την ελευθερία του, την επιβίωσή του.

  Ό Παναγιώτης, ο Γιαννακός, ο Ασημάκης, ο Νικήτας, ο Ελισαίος, αλλά και ο Κασομούλης, ο Παπάφης, ο Μιαούλης, ο Μπάιρον, έως  τα «απόνερα της πολιτισμένης Ευρώπης»,  όλα τα πρόσωπα ιχνογραφούνται με φόντο τα γεγονότα της επανάστασης, τη δύσκολη ζωή, τις μάχες, την πείνα, το θάνατο μέχρι τη βραδινή έξοδο του Μεσολογγίου. Πότε σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση και λιγότερο σε τριτοπρόσωπη, ο Γκαμπριέλ διηγείται στην παλιά του αγαπημένη γεγονότα, καταστάσεις, και αισθήματα. Τις τελευταίες λευκές σελίδες όμως αναλαμβάνει να τις γράψει παραδόξως η Λαζαρίνα, σε πρώτο πρόσωπο.

 Ένα βιβλίο είναι ένα κατόρθωμα της γλώσσας. Και η γλώσσα εδώ είναι  το πιο δυνατό σημείο του μυθιστορήματος χωρίς να λείπουν οι λυρικές υπερβολές. ΄Εχοντας αντηχήσεις, αλλά και ρητά παραθέματα κάποτε από τον Σολωμό, τον Καζαντζάκη, τον Μυριβήλη και τη «Ζωή εν τάφω, και το δημοτικό τραγούδι. Είναι οπωσδήποτε η λυρική γλώσσα ενός μάστορα της γραφής. Έτσι η «ανασύσταση της εποχής με όλα τα πραγματολογικά της στοιχεία», που είναι και ομολογημένος στόχος του συγγραφέα, γίνεται με επιτυχία. Το όνειρο του έρωτα και της επανάστασης βγαίνει αληθινό. Ο Γκαμπριέλ ξέρει να στήνει ονειροπαγίδες.

(Ένα καλό σενάριο, μια στιβαρή σκηνοθεσία και το έργο θα γίνει μια συναρπαστική ταινία. Φανταζόμουν συνεχώς στη διάρκεια της ανάγνωσης  τη Μαρίνα Καλογήρου ,στο ρόλο της Λαζαρίνας, να χαιδολογάει «φλουρί μου», τον Γκαμπριέλ. Με άγγιξε ιδιαίτερα θέλω να πω η αύρα της Λαζαρίνας. Θεωρώ πολύ δουλεμένο και ιδιαίτερα συγκινητικό αυτό το χαρακτήρα στο βιβλίο).

Ιδιαίτερα εντυπωσιάζουν στο μυθιστόρημα, εκτός από την έρευνα που έκανε ο συγγραφέας στις πηγές που έχουν σχέση με την εποχή, έτσι ώστε το κείμενο και να κερδίζει σε αληθοφάνεια αλλά και να είναι μεστό σε γνώση και αλλά και  νεανικότητα,  οι περιγραφές και οι παρομοιώσεις σε κάθε σελίδα, για κάθε συναίσθημα, για κάθε σκέψη, μια ανεξάντλητη μηχανή στην υπηρεσία της αφήγησης, με περισσότερη ή λιγότερη επιτυχία.

Παραθέτω μερικές: «τα μάτια της είχαν χάσει πάλι τον εξάντα τους και χάζευαν ...ασυντόνιστα» / «΄Ολος ο αγώνας των Γραικών φαίνεται τώρα πια μες στο μυαλό μου σαν μια μεγάλη αηδονόπιτα» / «Η καρίνα των λογισμών μου μ’ έφερε στη χώρα του Ομήρου» / «Η μοίρα μου είναι σαν ένα στενό ζωνάρι. Με πιέζει, όπως τα σπάργανα τα βρέφη» / «Χώθηκα για τα καλά στις κουρτίνες της βροχής του κάμπου» /«Τον σκέπαζαν όμως νιφάδες θλίψης» /  το μαχαίρι μου το ακόνισα στην πέτρα της άρνησής σου» / «Οι αφροί της πλώρης είναι ο πλακούντας των ονείρων μου» / «Τα μάτια της γριάς ήταν σαν το στημόνι του αργαλειού, ύφαιναν γρήγορα τις πιο κρυφές σκέψεις της Λαζαρίνας» /«Τι όνειρο παλίρροια ήταν κι αυτό. Μόλις που πρόλαβε κι έβρεξε τα χείλη του μέσα της...»/ « Η λαχτάρα μου φουσκώνει σαν το προζύμι» /« Τα βλέφαρά του, που σαν δυο μικρές αυλαίες έπαιζαν τα όνειρά του..» / «Ομόκλινος της αγρύπνιας» / « Αίμα από βόλια και αίμα από λέξεις» / « Εγώ ήμουν μια παλίμψηστη περγαμηνή που τη διάβαζε με ευκολία, μια  περγαμηνή όπου αναγνώριζε όλα τα σβήσε γράψε της ψυχής μου»/ Όπως η σουπιά, ξερνάω μελάνι κι εγώ όταν βρίσκομαι σε ταραχή...στο χαρτί» / «Σαίτευε ο νους..» / « Η εικόνα της αγγλικής σημαίας χώθηκε στο μάτι μου σαν αγκίδα»/ «Πού το ’κρυβε τόσο νερό στις μασχάλες του ουρανού;» / «Παρατηρούν τη σταγόνα του χρόνου να παχαίνει και να πέφτει...» / «Οι σκεπές, οι τοίχοι, όλα έμοιαζαν σαλιωμένα από το χνότο του ποταμού». /«Πάνω από τα αραχνιασμένα δοκάρια της οροφής είχε τρύπες πολλές που στράγγιζαν το φως της μέρας…»/« Σύνευνος του ποταμού» / «Έτσι όπως είμαι ανάδρομος και πλέω ανάποδα στην κοίτη του ποταμού καθώς όλοι οι Ρωμιοί κατηφορίζουν..»/«Χαζεύοντας την ψιχάλα που σγούραινε την επιφάνεια της λιμνοθάλασσας…»   / « Το ’χε τώρα στο στόμα του, όνειρο βιαστικό και άχαρο, με χνούδι, σαν άπλυτο ροδάκινο.» /«Αυτός ο πολιτισμός μου έφαγε τη φύση μου, όπως το σαράκι το ξύλο»/ «Αυτά που λες είναι ακόμα ένα φιδοπουκάμισο»/ «Εδώ και τέσσερα χρόνια ο αγώνας σας είναι η εκκλησία μου» /«Τις τρίχες των μαλλιών της, όλο αυτό το σγουρό αλφαβητάρι που στολίζει το κεφάλι της./ «Ο ήλιος του χειμώνα είναι λιπόσαρκος, κουτσός σαν εμένα κι ανήμπορος» / «Θαρρεί πως όλες αυτές οι αναμνήσεις είναι ασπρόρουχα και θέλει να τα πλύνει στο ποτάμι. Τρίβει με χάδια όλους τους παλιούς φόβους σα λεκέδες»  /«Ξεροί λόφοι μέσα από τις κοίτες του ανέμου» /Τα μαλλιά της γυάλιζαν σαν τη ράχη των χελιδονιών / «H Λαζαρίνα ξινίστηκε με όλ’ αυτά» 

 Το εύρημα των επιστολών προς την πρώτη άτυχη αγάπη του, αφύσικο μετά και από τον έρωτά του για τη Λαζαρίνα, στο τελευταίο μέρος του μυθιστορήματος μοιάζει να δικαιώνεται. Μιλά στην Ελίζαμπεθ, που ήταν τελικά η ετεροθαλής του αδερφή. Όπως ο Μπάιρον είχε ερωτευτεί κι αυτός την αδερφή του. Βρισκόμαστε βέβαια στον καιρό του  Ρομαντισμού!    

Το κυκλικό κλείσιμο του μύθου μετά τα πέντε χρόνια πολέμου, (1821-1826 και 1869 ), «το μισό Ίλιον», όπως αναφέρει, τον φέρνει μετά τις μάχες που έδωσε για να αυτοπραγματωθεί, να νοηματοδοτήσει τη ζωή του μ’ έναν έρωτα κι ένα ιδανικό, στη γενέθλια πόλη.

                                         

Σε ένα είδος επιμέτρου –που θα μπορούσε και να λείπει-  βλέπουμε την εξέλιξη της ιστορίας: οικογένεια από ένα ελληνόπουλο και δυο τουρκάκια, κληρονομιά, θάνατος του Γκαμπριέλ και ήσυχα, δικαιωμένα γεράματα για τη Λαζαρίνα, στην αντίστοιχα γενέθλια πόλη της . Σημειώνουμε τέλος ότι οι άγνωστες ιδιωματικές λέξεις εννοείται ότι είναι πολύ περισσότερες από όσες αποταμειέυονται στο γλωσσάρι, στο τέλος του βιβλίου, και η ταυτόχρονη με την ανάγνωση αναζήτησή τους είναι ιδιαίτερα προβληματική. Επίσης η ορθογράφηση κάποιων λέξεων: γείραμε, ήσκιος, φαίνεται κάπως ανοίκεια. Το εξώφυλλο, παλιά λιθογραφία με θέμα τον πόλεμο-παιχνίδι των παιδιών είναι ήδη ένα πετυχημένο αντιπολεμικό σχόλιο. Θα θέλαμε για συμπέρασμα να τονίσουμε ότι η αηδονόπιτα είναι ένα μοντέρνο και ευαίσθητο ιστορικό μυθιστόρημα, ατμοσφαιρικό και νεανικό. Νεανικό κυρίως για την αναζήτηση ταυτότητας μέσα στην παγκόσμια ανθρώπινη γλώσσα των καιρών μας και νοήματος για τη ζωή.

Η ανωτέρω βιβλιοκρισία πρωτοδημοσιεύτηκε στο Κοζανίτικο λογοτεχνικό περιοδικό ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ, του Βασίλη Καραγιάννη, τεύχος 146.